تحلیل روشها و شاخصهای ارزیابی فرهنگ, هنر و ارتباطات درکشورهای های مختلف جهان
پیشگفتار :
ارزیابی فرهنگ, هنر و ارتباطات فرآیندی نوین و رو به توسعه در سطح بین المللی و ضرورتی مبرم در سطح ملی است.
هیئت نظارت و ارزیابی فرهنگی از سوی مجلس شورای عالی انقلاب فرهنگی, موظف است که این امر را انجام دهد, و این ارزیابی با استفاده از شاخصهایی انجام می گردد.
هیئت نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی, پژوهشی را به نام تحلیل روشها و شاخصهای ارزیابی فرهنگ انجام داده است که چکیده جامع آن در این جا آمده است. در این پژوهش از حوزه های فرهنگی جهان, کشورهایی انتخاب شده و شاخصهای فرهنگی آنها به تصویر کشیده شده است.
مقدمه :
توسعه فرهنگی یکی از ابعاد مهم توسعه است و توسعه در سایر ابعاد وابسته به آن می باشد. توسعه فرهنگی و تحقق اهداف و سیاستهای کلان فرهنگی کشور, مستلزم ارزیابی و سنجش فعالیتهای فرهنگی و عملکرد سازمانها و نهادها از طرف دیگر است . همچنین این مهم از طریق یکپارچه سازی, هماهنگی و هدایت اقدامات, فعالیتها و برنامه ها ی کلیه نهادها و مراکز دست اندر کار اعم از دولتی, خصوصی, عمومی در راستای اهداف و سیاستهای فرهنگی کشور میسر خواهد بود. ارزیابی فرهنگ و تحولات فرهنگی با بکار گیری شاخصهای مناسب امکان پذیر است.
در تعاریف فرهنگ, جوانب یا ابعاد مختلفی قابل طبقه بندی است:
1- ارزشی, دانشی 2- هنری, عرفانی, علمی, تکنولوژیکی 3- فکری, ارزشی, هنجاری
پارادایمهای مطالعه و بررسی فرهنگ :
الف- پوزیتیویستی ( مثبت گرا ):
مولفه ها :
1- مجموعه مظاهر فرهنگی و جلوه ها 2- جزئی نگر, کمیت گرا, متکی بر داده های حسی
3- عینیت گرا و توجه به ظاهر اشیاء 4- تاکید بر وحدت علوم و تاسی از متدولوژی 5- شناخت گرا
تکنیکهای مورد استفاده :
1- پیمایش اجتماعی 2- مصاحبه ساخت یافته 3- بررسی افکار عمومی
4- تحلیل محتوا, تکنیکهای آماری, تحلیل داده ها
ب- تفسیری :
مولفه ها :
1- تاکید بر نقش زمان, فهم, تفسیر 2- تاکید بر معنا, انگیزه و دلیل برای فهم و تفسیر دنیای اجتماعی
3- تاکید بر متدولوژی کیفی
تکنیکهای مورد استفاده:
مشاهده توام با مشارکت, تحقیق های میدانی و تحلیل محاورات و مطالعه نوارهای ویدئویی رفتاری یا دفترچه خاطرات به عنوان ارتباطات غیر کلامی
ج- انتقادی :
مولفه ها :
سعی در تلفیق دو پارادایم با یکدیگر و هم توجه به علتهای اجتماعی وهم به معانی و فهم افراد از موضوعات دارد.
تکنیکهای مورد استفاده :
شناخت اسطوره ها و حقایق پنهان فرهنگ و شناخت هویت شئ از طریق تبار شناسی
حوزه های فرهنگی جهان امروز :
جتیس فلمن (1988) با توجه به عواملی مانند موقعیت جغرافیایی, نژاد, دین, مذهب و برخی دیگر از خصوصیات فرهنگی جهان امروز را به ده حوزه کلان به شرح زیر تفکیک و طبقه بندی کرده است:
1- حوزه فرهنگی اسلامی :
شامل کشورهای خاور میانه, آفریقای شمالی و بخشی از صحرای آفریقا و قسمتی از آسیای میانه است. کشورهای مسلمان آسیای جنوب شرقی با توجه به موقعیت جغرافیایی, نژاد و ... خارج از این حوزه می باشند.
2- حوزه فرهنگی اروپایی :
شامل اروپای شمالی, غربی, جنوبی, مرکزی, بخشی از اروپای شرقی و گروئنلند است.
3- حوزه فرهنگی روسی- اسلاو :
که شامل کشورهای روسیه, اوکراین و بخشی از کشورهای اروپای شرقی و جنوب شرقی است.
4- حوزه فرهنگی آمریکای شمالی : شامل کانادا و ایالات متحده آمریکاست.
5- حوزه فرهنگی آمریکای لا تین : شامل کشورهای آمریکای مرکزی و جنوبی است.
6- حوزه فرهنگی چینی- ژاپنی : بیشتر شامل کشورهای چین, ژاپن, کره شمالی و جنوبی است.
7- حوزه فرهنگی آفریقای سیاه : شامل کشورهای جنوب و مرکز آفریقاست.
8- حوزه فرهنگی هندی : شامل شبه قاره هند ( کشورهای هند, بنگلادش و بخشی از پاکستان ) است.
9- حوزه فرهنگی آسیای جنوب شرقی : شامل کشورهای اندونزی- مالزی- برونئی- سنگاپور- ویتنام- کامبوج وبرمه است.
10- حوزه فرهنگی استرالیایی- اروپایی : شامل کشورهای استرالیا و زلاند نو است.
شاخصهای فرهنگی :
در لغت وسیله مشخص کردن هر موضوع را شاخص آن موضوع می گویند. شاخصها معیارهایی هستند که بوسیله آن می توان کمیت, کیفیت و یا ثبوت یک موضوع را اندازه گیری نمود.
طبقه بندی شا خصها از لحاظ سطح : 1- شاخصهای خرد 2- شاخصهای کلان
طبقه بندی شاخصها از لحاظ ارتباط با موضوع : 1- شاخصهای مستقیم 2- شاخصهای غیر مستفیم
دسته بندی شاخصهای فرهنگی از لحاظ نظری, توسط گزاویه دوپویی : 5 دسته کلی
1- شاخصهای وضعی 2- شاخصهای وسایل 3- شاخصهای نتایج 4- شاخصهای کارآیی درونی
5- شاخصهای کارآیی بیرونی
- در واقع اگر واقعیت بیرونی قابل تجربه ما به ازای ذهنی قابل تبدیل به کمیت باشد و با آن بتوان کاهش و افزایش کمیت پدیده را در طول زمان سنجید, در این حالت از وسیله اندازه گیری به عنوان شاخص یاد می شود. بهرحال شاخص سازی یک فعالیت ذهنی است تا تجربی که در آن یک سازه نظری با یک واقعیت تجربی و با حالتهای آن در تناظر قرار داده می شود و قاعده این تناظر جوهر شاخص یا ابزار اندازه گیری است.
سابقه تدوین شاخص های فرهنگی بسیار کم است و کار بر روی آنها هنوز در مراحل ابتدایی است.
در سطح جهانی اولین بار یونسکو در سال 1988 بطور منسجم با تهیه گزارش جهانی فرهنگ به ارائه شاخصهای فرهنگی کشورهای جهان همراه با داده های مربوط به آن پرداخت و هنوز هم بحث های زیادی در باره ماهیت, حدود, ابعاد این شاخص ها مطرح است.
منابع استخراج شاخصهای فرهنگی :
برای تدوین شاخصهای فرهنگی به منظور ارزیابی وضع فرهنگ, هنر, ارتباطات منابع مختلفی وجود دارد از جمله :
1- قانون اساسی, بیانیه های احزاب سیاسی, اعلامیه ها, سخنرانی های رهبران سیاسی و اسناد تصویب شده که در آنها شرایط مطلوب زندگی و رسیدن به این شرایط نوین مطرح می شود.
2- برنامه ها و طرحهای توسعه.
3- ادراک مردم و گروهای مورد مطالعه که متاثر از برنامه های فرهنگی هستند.
4- مسائل و مشکلات و نیازهای اساسی مردم.
5- کم و کیف وظایف و فعالیت دستگاهها و نهادهای مسئول در بخش فرهنگ, هنر وارتباطات.
برای سنجش یک فعالیت فرهنگی می توان شاخصهای مختلفی را در نظر گرفت. انواع شاخصهای مستقیم وغیر مستقیم در قالب زیر کاربرد دارند :